zlatiborac
15. октобар 2021. у 12.54
Hvala Mile na prilogu pa da nastavimo:
ZADUŽBINARSTVO KOD SRBA Ko su najveći ktitori u Srbiji
Srbija je prepuna različitih zadužbina, ali neznatan je broj savremenih zadužbinara. Zašto je zadužbinarstvo sada, praktično, samo deo srpske istorije i koji su motivi nekadašnje znamenite Srbe rukovodili da ostave nešto svom narodu „na polzu”?
Zadužbina, ta lepa i čista srpska reč, jasno govori o jednoj velikoj i duboko smislenoj potrebi čoveka da učini dobro delo, da daruje za svoju dušu, da se oduži Bogu i narodu - kaže Slavko Vejinović, autor knjige „Zadužbinarstvo kod Srba”, objašnjavajući da se u srednjem veku, pod pojmom zadužbine podrazumevalo sve što je neko darivao crkvi ili manastiru, za spasenje svoje duše ili svojih bližnjih.
Sama suština zadužbinarstva ogleda se u trajnom darivanju privatne imovine za ostvarivanje društveno korisnih ciljeva.
- U širem smislu reči, zadužbina označava sve ono što je neko darivao crkvi, manastiru, svom narodu, državi, rodnom kraju, zavičaju, a sve za ostvarivanje društveno korisnih ciljeva, onako kako ih je sagledao i vrednovao sam zadužbinar - priča Vejinović.
Počelo od Nemanjića
A dokle sežu počeci zadužbinarstva? Duboko u istoriju, objašnjava naš sagovornik, do stvaranja srpske srednjovekovne države i vremena dinastije Nemanjića.
- Dva veka kontinuiranog razvoja države na čelu sa ovom dinastijom darivala su srpskom narodu neprevaziđene i neprocenjive vrednosti u oblasti kulture, duhovnosti, građevinarstva, arhitekture, freskoslikarstva... Upravo u tom vremenu zadužbinarstvo se ispoljava u punom sjaju i veličini - kaže Vejinović.
Zadužbina Ilije Milosavljevića Kolarca iz 1878. godine.
I zapravo, 13, 14. i 15. vek iznedrili su nekoliko manastira, izuzetnih zadužbina znamenitih srpskih vladara, poput Studenice, Žiče, Pećke patrijaršije, Mileševa, Sopoćana, Gračanice, Visokih Dečana...
Zadužbine sagrađene u prošlosti pravi su i verni dokaz srpskog umetničkog i graditeljskog stvaralaštva, trajan arhitektonski i slikarski zapis o našim vladarima, duhovnom stanju i sveukupnom društvenom napretku našeg naroda tog doba.
- Upravo kroz zadužbinarstvo se može videti ekonomska snaga, kulturna, obrazovna i sveukupna duhovna moć srpskog naroda, koji je mogao da stvori tako velika i vredna dela - ističe naš sagovornik.
Trgovci, ministri...
U početku su, priča Vejinović, zadužbinari bili vladari, imućna vlastela i sveštena lica. Oni su gradili, popravljali i dorađivali zadužbine. Neki su gradili i po nekoliko desetina zadužbina, kao na primer kraljevi Milutin i Dragutin. Zadužbinarstvo kod Srba naročito počinje da jača stvaranjem građanskog društva u 18. veku, čija se aktivnost sve više usmerava ka prosvetiteljstvu i razvoju školstva.
- Podstrek ostvarivanju tih ideja naročito daje osnivanje Bogoslovije 1749. i Gimnazije u Sremskim Karlovcima 1791. godine. Zadužbinari su dolazili iz redova bogatih industrijalaca i veletrgovaca, uvaženih ministara, uglednih profesora i oficira, crkvenih velikodostojnika i političara. Kako je rasla ekonomska snaga srpskog građanskog društva tako je rastao i broj zadužbina, fondacija, fondova i legata - priča Vejinović.
Građanski sloj
Početkom 19. veka snažnije se oblikuje građanski sloj. Mnogi od njih su shvatili da njihova materijalna dobra, nekretnine i ostalo bogastvo najbolje mogu da posluže narodu ako se zaveštaju za konkretne namene, prevashodno za prosvetne, kulturne i humanitarne ciljeve.
- Zbog toga su postali veliki dobrotvori i darodavci Beogradskog univerziteta, Srpske kraljevske akademije, kao i mnogobrojnih obrazovnih, kulturnih, zdravstvenih i socijalnih ustanova. Tako su formirane znamenite zadužbine Miše Anastasijevića, Nikole Čupića, Ilije Milosavljevića Kolarca... - kaže Vejinović.
Nacionalizacija
Međutim, kako se Drugi svetski rat završio, razvoj zadužbinarstva kao da je zamro. Imovina zadužbina i fondova potpala je pod udar zakona o eksproprijaciji i nacionalizaciji.
- Zadužbine je, ipak, najteže pogodila nacionalizacija zgrada, jer su mnoge od njih kao finansijsku okosnicu imale, upravo, prostor koji su izdavale pod zakup. Tradicija zadužbinarstva ovim zakonskim aktima biva prekinuta. Njihova imovina je nacionalizovana i eksproprisana, neke nepokretnosti su prodate ili su ih pak preuzela druga lica. Za oduzeto nije isplaćivana nikakva nadoknada - objašnjava Vejinović.
Ono što je od te imovine ostalo, kaže on, vremenom je potrošeno, razvučeno ili se utopilo u neke fondove. Novčana sredstva zadužbina i fondova pojela je inflacija, česte denominacije dinara i promene monete.
zlatiborac
15. октобар 2021. у 13.00
U Srbiji se zadužbinarstvo vezuje za lozu Nemanjića. Najstarija sačuvana zadužbina je manastir Studenica, koji je 1190. godine osnovao veliki raški župan Stefan Nemanja, a najveći zadužbinar je kralj Milutin, koji je za 40 godina vladavine ostavio narodu isto toliko zadužbina. Nemanjići nisu zidali samo crkve, već i zgrade, mostove, bolnice. Stefan Nemanja i njegov sin Rastko, kasnije prvi srpski arhiepiskop Sveti Sava, manastire su zidali i van granica tadašnje Srbije, najviše u Grčkoj, na Svetoj gori i u Solunu, kao i u Rumuniji.
U Jerusalimu, Sveti Sava je uz manastir svetog Krsta sagradio konake, a bio je i ktitor Lavre sv. Save Osvećenog. Kralj Milutin je sagradio manastir svetih Arhangela Mihaila i Gavrila i uz njega bolnicu. Srpskih zadužbina je bilo na Sinaju i u Carigradu.
U srednjovekovnoj Srbiji zadužbinari su najčešće bili vladari, imućna vlastela i visoki crkveni dostojanstvenici. Manastir Žiča je zadužbina Stefana Prvovenčanog, Mileševa kralja Vladislava, Sopoćani kralja Uroša I, a Gradac, zadužbina njegove žene kraljice Jelene Anžujske. Pećka patrijaršija je zadužbina srpskih arhiepiskopa iz 13. i 14. veka. Ktitor Gračanice bio je kralj Milutin, Dečana Stefan Dečanski.
Tradicija zadužbinarstva nije prekinuta ni u vreme pet stotina godina turske vladavine. Do prave obnove zadužbinarstva, međutim, dolazi buđenjem nacionalne svesti, kada je počela borba za oslobođenje od Turaka, u prvoj polovini 19. veka. Najveći procvat bio je između 1840. i 1940. godine, a zadužbinari su bili ljudi iz svih društvenih slojeva - uspešni veletrgovci i industrijalci, ministri, profesori, oficiri, vladike, političari…
Na listi zadužbinara među značajnijima je Sava Popović Tekelija, koji je živeo od 1761. do 1842. godine, plemić, trgovac, pravnik, filantrop, ktitor i dobrotvor, prvi Srbin doktor prava, predsednik Matice srpske, koji je uočio da je budućnost Srbije u uzdizanju tada nepostojeće intelektualne elite. Kada je početkom 19. veka u Pešti osnovana Matica srpska, on je priložio 100 forinti u srebru i 100 forinti u bečkoj valuti, a osnovao je Zavod za školovanje srpskih studenata - Fondaciju „Tekelijanum” kojoj je poklonio bogatu biblioteku, a Matici srpskoj poverio starateljstvo.
U Beogradu, nekolicina trgovca je podarila gradu prave arhitektonske i graditeljske bisere, koji krase staro gradsko jezgro. Na Simu Andrejevića Igumanova podseća Velika Igumanova palata na Terazijama, preko puta koje je otmena, neobarokna palata braće Krsmanović, u kojoj je 1918. godine proglašeno ujedinjenje srpskih zemalja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Ilija Milosavljević Kolarac, testamentom je zaveštao Fond za univerzitet Ilije M. Kolarca i prelepu palatu na Studentskom trgu. Najpoznatiji dobrotvor Beogradskog univerziteta je trgovac solju kapetan Miša Anastasijević, a njegova palata je na Studentskom trgu u kojoj je Rektorat Beogradskog univerziteta.
Trgovac Luka Ćelović - Trebinjac, Mihajlo Pupin, naučnik svetskog glasa, predsednik Beogradske berze Nikola Spasić, kraljevi Milan Obrenović i Aleksandar Karađorđević, ali i inostrani donatori, kao što je bio Endru Karnegi, američki industrijalac škotskog porekla, iz čijeg je fonda podignuta zgrada univerzitetske biblioteke „Svetozar Marković”, samo su neka imena velikog broja zadužbinara u srpskoj prestonici. U Novom Sadu su Jovan i Marija Trandafili celokupnu imovinu ostavili Matici srpskoj i crkvenoj opštini, od čega je 1913. godine podignuta današnja zgrada Matice Srpske. Vladika Platon Atanacković je ostavio fondu Srpske gimnazije zgradu u kojoj je Srpska akademija nauka i umetnosti u Novom Sadu.
Ovom prilikom još da podsetimo da i u Sremskim Karlovcima, koji su dugo vremena bili sedište Srpske pravoslavne crkve i srpske duhovnosti uopšte, ima dosta zadužbina, a najvrednije zadužbine su ostavili mitropolit Stefan Stratimirović i patrijarh German Anđelić.
